پاسخ هاشم آقاجری به دو پرسش درباره «گفتمان نوشریعتی» /حوزه حضور نوشریعتی؛ تسخیر قدرت یا تغییر زندگی؟

[ad_1]

پاسخ هاشم آقاجری به دو پرسش درباره گفتمان نوشریعتی حوزه حضور نوشریعتی تسخیر قدرت یا تغییر زندگی

هاشم آقاجری پروژه نوشریعتی را در چهار بخش دنبال می کند شناسایی تفاوت های موقعیت کنونی ما با موقعیتی که شریعتی در آن به سر می برد, تمرکز بر شریعتی متاخر به عنوان زمینه و پایه اصلی بازسازی پروژه نوشریعتی, تبیین فاعلان و عاملان تاریخی در زمانه حاضر و سرانجام تشخیص حوزه حضور نوشریعتی آیا حوزه حضور آن با تسخیر قدرت تعریف می شود یا تغییر زندگی آقاجری در گفت گوی حاضر به دو پرسش پاسخ می دهد, دو پرسشی که در آستانه همایش چهلمین یادمان علی شریعتی با روشنفکران متأثر از شریعتی و نیز موافقان و منتقدان او در میان گذاشته می شود ١ بحران مبتلابه امروز ما و پرسمان اصلی این دوران را چه می دانید ۲ با توجه به میراث شریعتی و پیشینه و پشتوانه هم اندیشی و هم سخنی در سرمشق گفتمانی و صورت بندی معرفتی دوران او, اکنون چه راه حل, خروجی و برون رفتی ارائه می دهید آنچه در ادامه می آید پاسخ های هاشم آقاجری است, با این توضیح که متن حاضر تنها خلاصه ای از بحث اوست که به دلیل کمبود حجم امکان ارائه کامل آن نبوده است


برای بحث اکنون، ما، و شریعتی و پیگیری طراحی و تولید پروژه نوشریعتی، باید در چهار بخش موضوع را پیگیری کنیم. در بخش اول، باید درباره موقعیت کنونی خودمان سخن بگوییم و ویژگی ها و شرایط موجود را بررسی و تحلیل کنیم، به خصوص از این جهت که به گمان من با توجه به اینکه پروژه شریعتی نه یک پروژه مَدرسی و فلسفی بلکه یک پروژه روشنفکرانه معطوف به تغییر و تحول تاریخی است و در نتیجه نسبتی با زمینه و زمانه خویش دارد، شناسایی تفاوت های موقعیت کنونی ما با موقعیتی که شریعتی در آن به سر می برد لازم است. به این ترتیب، با فهم تفاوت زمینه و زمانه ای که در آن قرار داریم می توان خوانش تازه و معطوف به واقعیت ها و ضرورت های کنونی داشت.


بخش دوم، با چه رویکردی قرار است پروژه نوشریعتی را نوسازی کنیم؟ شریعتی یک فرآیند فکری و جستجوگر بسیار متحولی بوده است به طوری که نمی توان از یک شریعتی ثابت سخن گفت. او علی رغم عمر کوتاهی که داشت جهش فکری و تحولاتی از سر گذراند که مانع از نگاهی ایستا به او می شود. باید شریعتی را دینامیک و پویا دید. در یک تقسیم بندی نسبی و نه مطلق می توان شریعتی را به شریعتی متقدم و شریعتی متأخر تقسیم کرد. زمینه ها و پایه اصلی بازسازی پروژه نوشریعتی اساساً شریعتی متأخر است. این به آن معنا نیست که در برساختن این پروژه جدید نمی توان از عناصری از شریعتی متقدم استفاده کرد. در مقام مقایسه، در منازعه مارکسیسم بر سر مارکس متقدم و متأخر، مارکسیست های هگلی به مارکس متقدم و مارکس «دست نوشته ها» رجوع می کنند ولی مارکسیست های آلتوسری و ساختارگرا به مارکس متأخر مراجعه می کنند. این ارجاع ها کاملاً برمی گردد به نوع گرایش هایی که هرکدام از این خوانش ها دارند. البته ممکن است در بین دوستان کسانی باشند که شریعتی متقدم را ترجیح دهند.


در بخش بعدی باید به این مسأله بپردازیم که فاعلان و عاملان تاریخی درحال حاضر چه کسانی اند؟ از آنجا که شریعتی یک تفسیر نیست بلکه نوعی پروژه تغییر است و هر پروژه تغییری کارگزاران و فاعلان تغییر می خواهد باید دید در زمانه ما این فاعلان تغییر و تحول چه کسانی اند؟ باز در اینجا باید نگاهی کنیم به تفاوت هایی که در زمینه ظهور نومارکسیسم (مارکسیسم انتقادی) با مارکسیسم سنتی وجود داشت. یکی از این تفاوت ها دقیقاً به دلیل این است که کارگزار تاریخی کلاسیک دوره مارکس که کارگزار تغییر در سرمایه داری رقابتی صنعتی قرن نوزدهم است با تکامل سرمایه داری در قرن بیستم، با پدیده هایی مثل دولت رفاه، آمبورژوازه شدن پرولتاریا و … تغییر می یابد. ازاین رو، نومارکسیسم با کارگزارانی همچون روشنفکران و نیروهای تازه ای مشخص می شود که به خصوص در دهه ٦٠ میلادی در صحنه تاریخ غرب پا به عرصه گذاشتند. باید در موقعیت کنونی خود این فاعلان را مشخص کنیم. با توجه به تغییر و تحولاتی که طی چند دهه کنونی اتفاق افتاده به واقع باید گفت که ما در جهانی متفاوت از جهان شریعتی زندگی می کنیم. بدین معنا که تفاوت ما با شریعتی از لحاظ زمینه و زمانه صرفاً یک تفاوت تدریجی مبتنی بر نوعی اصلاح و تطور نیست بلکه نوعی تفاوت انقلابی و گسست آمیز است. این جهان جدید برای جامعه و انسان ایرانی جهانی است متأثر از دو روند و دو نیرو: یک نیرو و روند حاصل از انقلاب و نظام مستقری که در ایران وجود دارد و یکی هم ناشی از روند جهانی که در کل سیاره وجود دارد و بسیاری از پدیده های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را در سطح جهان دستخوش تحول اساسی و بنیادی کرده است.


سرانجام در بخش پایانی باید مشخص کنیم که حوزه حضور نوشریعتی کجاست؟ حوزه حضور نوشریعتی آیا با تسخیر قدرت تعریف می شود یا تغییر زندگی؟


پروژه نوشریعتی را نهایتا در این چهار بخش می توان جمع بندی کرد و برساخت. به طورخلاصه این چهار بخش عبارتند از: اول، «موقعیت کنونی ما»، دوم، «کدام شریعتی»، سوم، «فاعلان تاریخی» و چهارم، «حوزه حضور». تفاوت های جدی ای که در موقعیت ما با موقعیت شریعتی وجود دارد بسیار زیاد است. تا آن جا که به جامعه ایرانی مربوط می شود شریعتی یک اسلام غیرسیاسی منفعل را نقد می کرد و می خواست آن را به تحرک وادارد و از آن یک نیروی رزمنده مهاجم و فعال بسازد. برخلاف آن دوران، اسلامی که امروز در ایران با آن مواجهیم یک اسلام فعال است، یک اسلام سیاسی و فعال و در سطح گفتمان رسمی این تجربه بسیار مهمی است که در طول این سی و نه سال آثار و تبعات بسیار زیادی بر جای گذاشته است.


دوره شریعتی دوره ایدئولوژی بود. او یک ایدئولوژی برساخت که بتواند به ستیز و رقابت با دیگر ایدئولوژی ها برود. ویژگی غالب این فضای ایدئولوژیک انقلابی گری بود، نوعی انقلابی گری چپ رادیکال که نه تنها در ایران بلکه در سطح جهان هژمونی داشت. پس پروژه شریعتی در مقدمات و در اینکه باید کارگزار جمعی تغییر را به صحنه آورد با پروژه های رقیب خود مشکلی نداشت، حال کارگزار جمعی تغییر می توانست طبقه کارگر باشد، می توانست یک ملت واحد و کلی باشد یا حتی یک امت. به صحنه آمدن چنین کارگزارانی که قرار است تغییر انقلابی ایجاد کنند اصلا قابل بحث نبود و به عنوان اصول مسلم و مفروض بدیهی تلقی می شد. اما امروزه در دوره ما دیگر چنین نیست. امروز رقبای نوشریعتی روی همین مقدمات ایدئولوژی، انقلاب، رادیکالیسم، و … حرف دارند و جالب این است که این پدیده نه در سطح جهان بلکه حتی در ایران و در سطح گفتمان رسمی موجود نیز نقد می شود رادیکالیسم به یک ضد ارزش تبدیل شده و همه سعی می کنند که بگویند ما میانه رو و معتدل هستیم. این پدیده البته پدیده ای است که تاریخ جهان با آن آشناست، منتها اگر ما در انقلاب فرانسه بورژوازی را می بینیم که مثلاً تا قبل از انقلاب یک طبقه انقلابی است که شعار های انقلابی می دهد، بعد از به قدرت رسیدن غیرانقلابی می شود و آنگاه انقلاب ضد ارزش تلقی می شود چرا که طبقه انقلابی اکنون به قدرت رسیده و حال باید قدرت را حفظ کند و در نتیجه دلیلی برای انقلاب وجود ندارد! این در نسل ما به عنوان یک گفتمان فراگیر وجود نداشت اما امروزه در ایران به یک گفتمان مسلط و فراگیر تبدیل شده است. دوره شریعتی به هر حال دوره عدالت خواهی بود؛ یعنی عدالت مخصوصاً با نسخه سوسیالیستی اش یک ارزش به حساب می آمد که با جریان های سرما یه داری و بورژوازی دست و پنجه نرم می کرد اما امروزه در ایران مخصوصاً در سطح طبقات جدید و متوسط و روشنفکران شهری شاهد نوعی گفتمان نولیبرالیم. امروزه نولیبرالیسم در ایران به یک گفتمان شایع و رایج برای طبقه متوسط و سخنگویان آن بدل شده است. امروز آزادی به معنای آزادی فردی، هم بر دموکراسی مستقیم شورایی از نوع روسویی آن و هم بر مبارزه ضد استثماری و عدالت خواهانه تقدم یافته است. تفاوت های فراوان دیگری هم می توان برشمرد. در سطح جهانی نیز تفاوت ها خیلی بارز است. در سطح جهانی در سال های آخر قرن بیستم تحولی عظیم رخ می دهد که فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بیشتر نشانه و علامت آن بود تا دلیل آن. فروپاشی شوروی حاکی از یک روند جهانی بود که هم اتاتیسم شرقی (دولت سالاری) و هم سرمایه داری صنعتی را به چالش کشید. به عبارت دیگر، دلیل نهایی فروپاشی شوروی در این بود که اتاتیسم شوروی توان مدیریت جهانی را که به سرعت از عصر صنعتی وارد عصر اطلاعاتی می شد از دست داد و نتوانست خود را با آن هماهنگ کند. هویت های قومی و ملی که در اتحاد شوروی زیر پوشش این اتاتیسم شکل گرفت ناشی از یک بحران بود که عبارت بود از نوعی ایدئولوژی تحمیلی که نتوانسته بود واقعیت پیدا کند و به همین دلیل، خلائی ایجاده شده بود. این خلأ را اول هویت های قومی و ناسیونالیستی و سپس هویت های بنیادگرای دینی پر کردند. فروپاشی شوروی و برآمدن هویت های ناسیونالیستی و قومی در جمهوری های شوروی و سپس تسریع برآمدن بنیادگرایی های دینی در چچن و تاجیکستان ناشی از یک خلأ هویت بود. ایدئولوژی شوروی نتوانسته بود ملت شوروی تولید کند چرا که می خواست از یک مجموعه رنگارنگ با تاریخ ها و فرهنگ های گوناگون بر اساس یک ایدئولوژی واحد و با اتکا به اتاتیسم شوروی یک ملت بسازد. خلاء حاصل از تحمیل یک ایدئولوژی، زمینه را برای واکنش هایی فراهم کرد در جستجوی برساختن هویت های ملی. من شبیه این پدیده را امروز در ایران می توانم نشان دهم با این تفاوت که ایدئولوژی شورویایی یک ایدئولوژی کاملاً جدید و بی ریشه در سرزمین های اتحاد جماهیر شوروی بود اما اسلام موجود در ایران در قالب سنت و دین تاریخی وجود دارد. البته آنچه امروزه تحمیل می شود و قرار است جامعه را قالب ریزی کند با آن اسلام سنتی نسبت ضعیفی دارد، به این دلیل که نظم مستقر از آن اسلام سنتی در موقعیت جدید یک خوانش بنیاد گرا کرده و از آن یک ایدئولوژی بنیاد گرا ساخته و می خواهد آن را تحمیل کند اما چون ناتوان از تحمیل آن بوده خلائی ایجاد شده که ما آن را در این یک یا دو دهه اخیر می بینیم. هویت هایی که این خلاء را پر می کنند هویت های قومی و ملی است. باستان گرایی که امروزه شاهد آن هستیم تصادفی نیست. پایه تحولاتی که در پایان قرن بیستم اتفاق افتاد پایه تکنولوژیک بود، تکنولوژی اطلاعاتی و سیبرنتیکی اساساً سرمایه داری را وارد دوران تازه ای کرده است. در این موقعیتی که ما داریم و باتوجه به اینکه تاکنون هیچ پارادایم دیگری در برابر این روند جهانی ساخته نشده است می توان گفت تا حدودی حال آمریکا و اکنون اروپا آینده ایران است. یعنی ما می توانیم سال های آتی، شاهد روندهایی باشیم که در آمریکا و اروپا می بینیم و از این رو، مطالعه روندهایی که در غرب وجود دارد برای شناخت و آینده نگری ضروری است. این روند ها در تلفیق با روند های داخلی نوعی هم افزایی می کند یعنی بنیادگرایی داخلی با روندهای جهانی به نوعی هم افزایی دارند. برای مثال، می توان به جامعه سرمایه داری اطلاعاتی-مالی، از بین رفتن و فروپاشیدن هویت های قبلی مانند هویت های طبقاتی، اتمیزه شدن جامعه در کنار تنظیم کلی از طریق اینترنت و شبکه های مجازی و فروپاشیدن جامعه مدنی در غرب اشاره کرد. جامعه مدنی مربوط به عصر دولت های ملی مدرن است. دولت های ملی و جامعه مدنی دو وجه یک بسته هستند. دولت ملی اکنون با بحران روبروست. زیر فشار روندهای جهانی سازی و جهانی شدن، عملاً دولت های ملی به دولت بی قدرت تبدیل می شوند. شبکه وسیع جهانی در زمینه انتقال سرمایه، کار، دانش و ایجاد یک جامعه مجازی، عملاً دولت ملی را به یک دولت بدون قدرت تبدیل کرده است. با تضعیف دولت ملی و امحاء جامعه مدنی که در عین حال هویت مشروعیت بخش هم ایجاد می کرد هویت های دیگری در حال شکل گیری است. میثاقی که در عصر سرمایه داری صنعتی بین سرمایه و کار و دولت بود اکنون از هم پاشیده است. یعنی دوره دولت رفاه غربی تمام شد و پس از آن هم امروز با توجه به جهانی شدن سرمایه و فردی شدن کار شاهد فقر و فاصله طبقاتی بیشتری نسبت به دوره شریعتی و عصر سرمایه داری صنعتی هستیم. فاصله طبقاتی و فقری که هم در ایران و هم در جهان وجود دارد به مراتب افزایش یافته اما در عین حال کارگزار و نیروی کار به صورت یک هویت هم بسته مقاوم در مقابل هجوم سرمایه وجود ندارد. مقصود از «هویت مقاومت» ایستادگی در برابر این روند جهانی شدن است. این ایستادگی و مقاومت برسازنده هویت های تازه ای است. یکی از این هویت ها، هویت قومی و ملی است که در تمام جهان در حال سربرآوردن است. یکی دیگر از این هویت ها ، هویت جنسی است چراکه دولت پدرسالار و سرمایه داری پدرسالارانه در بحران است. امروزه ارتباط های افقی در سطح جهان، پدرسالاری و ارزش های پدرسالارانه را به چالش کشیده است. در غرب، موج سازمان یافته فمینیسم از ١٩٦٨ بدین سو شروع شد و در ایران نیز تحرکاتی درگرفت. اما امروزه هویت های جنسیتی خواهان برابری حقوق میان زن و مرد و خواهان مشارکت در قدرت سیاسی اند.


هویت های دیگری که با آن روبروییم هویت های حاشیه نشین است. به دلیل سیاست حذف و طرد نظام سرمایه داری فراملی، ما امروزه با بخش عظیمی از طرد و حذف شدگان روبروییم. برای مثال طی این روند طردشدگی رأیی که در آمریکا به ترامپ داده شد واکنش بخش مطرود جامعه بود. کارگر سفیدپوست مربوط به دوره صنعتی که از این روند جهانی شدن متضرر شده بود به موج پوپولیسم پیوست. در ایران نیز همین گونه بود. این ساختاری که در مقیاس وسیع نیرو های حاشیه ای تولید می کند بهترین بستر برای پوپولیسم است. تلفیق پوپولیسم با ناسیونالیسم نوعی عوام گرایی ملی گرایانه به عرصه می آورد. اگر در خاورمیانه باشد با گفتمان بنیادگرایانه اسلامی و اگر در اروپا باشد با گفتمان بنیادگرایانه مسیحی و با نوعی احیای هویت مسیحی گره می خورد. این روند در آمریکا و غرب از دهه آخر قرن بیستم شروع شده بود منتها امروزه به دلیل جنگ های خاورمیانه و به دلیل مهاجرت های وسیع چندصد میلیونی، به مرزهای وحشتناکی رسیده است: بیگانه هراسی، آپارتاید، نژادپرستی، پوپولیسم و… نمایندگان این حاشیه نشین ها (طبقاتی، قومی، جنسیتی و…) که در حال حاضر در جهان هیچ گونه نماینده مترقی متناسب با دوره تاریخی رو به جلو ندارند، پوپولیست های محافظه کار یا نومحافظه کار و یا پوپولیست های بنیادگرا هستند.


در وجه دیگری از بحثم، موقعیت فکری را در ایران به دو بخش تقسیم می کنم: یکی موقعیت جامعه ای (societal) و دیگری، موقعیت گفتمانی. در موقعیت گفتمانی، سه جریان در نیرو های مذهبی وجود دارد. اول، محافظه کاری مذهبی است شامل انواع و اقسام سنت گراها و نوسنت گراها به صور مختلف. دوم، بنیادگرایی مذهبی و سوم، لیبرالیسم مذهبی. البته دو جریان اول در سطح نهادی و در ربط با قدرت و دولت هستند و به همین سبب تاکنون توانسته اند خودشان را حفظ کنند، گرچه بر خلاف جریان تاریخ حرکت کرده، به شدت آناکرونیک بوده و هیچ وجه آینده ای ندارند. اما جریان سومی که در ایران وجود دارد لیبرالیسم مذهبی است. این جریان که با تسامح، ملکیان و شبستری را در آن قرار می دهم، کم و بیش وجه غالب جریان اصلاح طلبی در ایران نیز هست. اما امروزه از نظر فکری و گفتمانی یک خلاء جدی می بینیم و آن خلاء چپ مذهبی است. چپ مذهبی که با موقعیتی که ما امروز در آن قرار داریم بتواند با کارگزاران و فاعلان تاریخی مناسبی که در ایران وجود دارد و با همنواکردن خود با جامعه شبکه ای موجود و در حال گسترش، تولید معنا کند. بنده در ایران امروز نوعی بحران هویت و بحران معنا می بینم. چپ مذهبی، ذیل گفتمان نوشریعتی، با توجه به بحران های موجود در ایران علیه مارپیچ نزولی حذف و طرد اجتماعی ای است که چه در دولت سازندگی، چه اصلاحات و اکنون اعتدال در واقع با نوعی ناهم فازی، در راستای تجدید ساختار سرمایه داری حرکت می کنند. چون سرمایه داری در اواخر قرن بیستم تجدید ساختار کرد و این تجدید ساختار در واقع به نوعی آثارش را بر همه جهان و کشور ما گذاشته و می گذارد. این بحران ایجادشده طبقه جدید محذوفان و ارتش بیکاران تولید کرده اما متاسفانه هیچ نماینده و سخنگویی ندارد. نه اصلاح طلبان نماینده اینها هستند و نه روشنفکران مذهبی لیبرال. ضمناً در ایران امروز بحران دموکراسی را به صورت دم دستی و ابتدایی آن داریم. امروزه در ایران به شدت نیازمند به یک چپ مذهبی هستیم با مفاهیم متناسب و امروزی از فردیت، چنان که در آثار شریعتی نوعی فردیت اصیلی به چشم می خورد که می توان آن را نوعی فردیت اگزیستانسیال و تشخص معنوی خواند. در روشنفکران بلوک لیبرال نوعی گسیختگی وجود دارد و در نتیجه ما نیازمند چپی هستیم که فردیت معناگرا و اگزیستانسیال و سمت گیری ضد سلطه داشته باشد بدین معنا که اتاتیسم نبوده، متعلق به جامعه شبکه ای باشد، اسلامش یک اسلام انتقادی بوده و همینطور راهبری دموکراسی و آزادی و بالاخره، نوعی از سوسیالیسم که با دو بعد دیگر هم بسته باشد. چنین قرائتی را می توانیم با شریعتی متأخر بازسازی کنیم، شریعتی سال ٥٥، شریعتیِ عرفان، برابری، آزادی.

[ad_2]

لینک منبع

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *